Gele hesjes

Deze blog is speciaal voor onze minister-president, die denkt dat het gele hesje ook hem past. En omdat ik ervan uitga dat hij mijn blog niet elke keer leest (geeft niet!) een reprise met een update.

Twee jaar geleden schreef ik een blog over de (lage) middenklasse, die het hoofd alleen boven water houdt door allerlei toeslagen. Van gele hesjes was toen nog geen sprake. Op dit moment is Jan Dijkgraaf van GeenStijl een van de weinigen die er een draagt. Waar we maken we ons druk over, zou je zeggen.

Maar er is wel degelijk iets aan de hand. Er is veel bezorgdheid en onrust in onze samenleving. Want de middenklasse – en vergis je niet, daar dríjft een samenleving op – is aan het inzakken. De middenklasse bestond vroeger uit de postbode, de middenstander, de onderwijzer, de politieagent, kortom uit iedereen die naar het huidige equivalent een mbo- en hbo-niveau had. Mensen met een vaste baan die zich zelf konden redden. De postbode is vervangen door een flexwerker, de middenstand staat onder druk, de onderwijzer en de politieagent worden bedolven onder de eisen, overbelast en slecht betaald.

De arbeider van vroeger – zeg zo tot eind jaren ’80 – verdiende minstens het minimumloon en al was het geen vetpot, je kon ervan leven. Maar op de een of andere manier is het minimumloon niet meer genoeg: er zijn allerlei soorten toeslagen nodig om rond te kunnen komen: voor de huur, de kinderen, de opvang van de kinderen, en de zorg. Het zijn niet alleen de mensen met een mager salaris die van toeslagen afhankelijk zijn. Bijna 40 procent van de huishoudens had in 2016 een ‘regeling op het gebied van Inkomensondersteuning’, meldde het CBS“>CBS.

Toeslagen geven veel mensen weliswaar geld, maar ook een onrustig gevoel. Vul ik die formulieren wel goed in? Waar heb ik eigenlijk allemaal recht op, en hoe kom ik daar achter? En dan is daar nog het eigen risico in de zorg dat met name op minimumniveau als een zwaard van Damocles boven het hoofd hangt. En tandartszorg? Te duur voor veel mensen, ik zie veel meer rotte gebitten dan vroeger. Maar vooral: ik werk fulltime, hoe kan het dat ik daar niet alles gewoon van kan betalen?

Het is inderdaad gek dat wat vroeger van het loon werd betaald, nu door de overheid op het kleed wordt gelegd. Dit voorjaar meldde de Rabobank dat het besteedbaar inkomen van huishouden de afgelopen veertig jaar nauwelijks is toegenomen. Dat is vreemd, want de afgelopen veertig jaar is er wel de ene na de andere toeslag bijgekomen. Met een toeslagje hier en een miljoentje daar telkens wat gaten repareren, is makkelijker dan bijvoorbeeld het belastingsysteem aanpakken.

Tel daarbij op de continue werkdruk die veel mensen ervaren: de productiviteit moet omhoog, en de kwaliteit natuurlijk ook. Anderen krijgen alleen nog losse contracten. Ze kunnen alles kwijtraken als ze hun baan verliezen, of als de relatie stuk gaat (het tweede inkomen is noodzakelijk!). De kinderen moeten lenen als ze gaan studeren, en wel zoveel dat het hen en jou gaat duizelen. Ook voor een beroep waar ze later hooguit modaal gaan verdienen moeten ze duizenden euro’s schuld maken. ZZP’ers worden uitgebuit met slecht betaalde opdrachten, flexwerkers verkeren voortdurend in onzekerheid. Ook hier geldt: niet alleen aan de onderkant van de samenleving…

En dan hèb je nog werk… Werklozen, vooral oudere, hebben hun rechten zien verkruimelen, hun WW is ingekort, hun pensioen is uitgesteld. Met de beste redenen wellicht, maar daar heb je niet zo veel aan als je je huis moet verkopen en een bijstandsuitkering krijgt, met alle vernederingen waarmee dat gepaard kan gaan, de soms botte manier waarop het UWV je toespreekt, en met het formulierendoolhof waarin je je weg moet vinden.

Veel mensen ervaren verlies van waardigheid omdat ze niet meer in hun onderhoud kunnen voorzien met fulltime werk, zonder dat de overheid op een of meer manieren maandelijks bijspringt.

Dat is de ene kant van het verhaal. De andere kant is wat te zien is bij ‘de top’. Bankiers, topbestuurders en aanverwanten die met miljoenen op zak vertrekken als er ‘afscheid van hen wordt genomen’. Die uitdrukking kennen ze zelf vaak ook, maar dan betekent het gewoon ontslag en daarna niks.

Deze andere kant stoort ook mensen die zich geen zorgen hoeven te maken. Maar het zal toch verschil maken of je elke morgen met angst in het hart naar de brievenbus loopt omdat daar onverwachte rekeningen in kunnen zitten, of dat je overgaat tot de orde van de dag en je jezelf nog een goed glas wijn inschenkt voor het slapengaan.

‘Ik zou er graag iets aan doen maar helaas, daar is geen geld voor’, zeggen politici. Maar bepalen waar je het geld aan uitgeeft, is nu net een van de kenmerken van politiek bedrijven. De marktwerking overal doorvoeren, is een keuze geweest, geen noodlot of natuurwet. Daarom gaat het bijvoorbeeld niet aan te zeggen dat vluchtelingen opvangen ten koste gaat van de laagstbetaalden. Dat is alleen maar zo omdat eerst is bepaald dat de opvang uit dat potje betaald moet worden. Evengoed zou je kunnen stellen dat de opvang van asielzoekers betaald moet worden uit de winst van bedrijven. Dat is ook een keuze, een politieke keuze die evengoed te verdedigen is als een andere.

Bovendien heersen er een paar vervelende ideeën in onze samenleving over werk, en over succes hebben of niet. Mark Rutte heeft het tot vervelens toe over ‘de hardwerkende Nederlander’, voor wie hij het zou opnemen. De suggestie is dat het allemaal wel goed komt als je maar hard werkt. Helaas, dat is een misvatting en daar zijn al veel mensen achter gekomen. Dit is de periode waarin de wrange vruchten worden geplukt van het neoliberalisme.

Afgezien van het economische aspect worden veel mensen zenuwachtig van het culturele ongenoegen. Als Nederland inderdaad niets anders meer is dan markt en geld verdienen, wie ben je dan als je daaraan niet mee kunt doen? En als je je realiseert dat alleen het economische niet je identiteit kan bepalen, waar haal je die dan vandaan? Europa is haar ziel aan het verliezen.

Dat is de tweede grote vraag, naast de economische inrichting van Nederland. Het is het vraagstuk van Nederland en Europa zelf. Wie zijn wij, wat bepaalt onze identiteit behalve marktwerking en geld verdienen? De mensenrechten, hoor ik vaak. Maar ‘de mensenrechten’ is een veld vol voetangels en klemmen, en ingebed in een cultuur. Mensenrechten zijn een uitvloeisel daarvan, geen bron. Dat wordt duidelijk zo gauw je met de Universele (sic) Verklaring in de hand met een ambassadeur spreekt van een land in een ander deel van de wereld. Teruggrijpen op het christendom is voor de grote meerderheid een gepasseerd station. Christendom, kerk… ging dat niet over bekrompenheid, onderdrukking en misbruik?

En dan zijn er nu de gele hesjes, nog beperkt tot enkele tientallen, en met malloten als Jan Dijkgraaf aan het roer. Tot nu toe hoor ik echter angstig veel badinerende opmerkingen, alsof het gaat om een paar mensen die bijvoorbeeld de ernst van de klimaatverandering niet inzien. Of om mensen die gewoon overal tegen zijn, ontevredenen zoals iedereen ze wel kent. Of om extreemrechts. Extreemrechts zou het zo maar kunnen worden, maar zo ver hoeft het niet te komen.

Wat als we nu ons economische systeem eens goed zouden aanpakken, en mensen gewoon genoeg zouden verdienen om alles te kunnen betalen. Als het belastingsysteem nu eens echt op de schop zou gaan zodat de mensen met de zwaarste lasten en vooral het meeste vermogen meer zouden gaan betalen. En wanneer ook de grote bedrijven fatsoenlijk gaan bijdragen aan de samenleving. Dan kunnen we ook eens stoppen met dat rondpompen van geld in het toeslagencircus. En kunnen de gele hesjes gewoon bij de Action in de schappen blijven liggen.

Niet eens alleen omdat die gele hesjes dan een excuus minder hebben, omdat je mensen dan niet het pad opdrijft van extreemrechts, omdat je de voedingsbodem voor haat en onverdraagzaamheid wat minder vruchtbaar maakt. Of omdat je er een betere economie van krijgt.
Maar omdat het gewoon eerlijk is. Dat vooral.